Her hukuki olay kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir. Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır.
Boşanma sürecinin şüphesiz en hassas ve hukuki olarak en fazla titizlik gerektiren aşaması çocukların velayetinin kime verileceğinin belirlenmesidir. Eşler arasındaki evlilik birliği sona ererken, müşterek çocuğun fiziksel, psikolojik ve sosyal gelişimi için en uygun ortamın sağlanması mahkemenin temel gayesidir. Velayet davalarında sıklıkla karşılaşılan ve ebeveynlerin en çok merak ettiği sorulardan biri de çocuğun kendi tercihini yapıp yapamayacağı ve “Çocuk kaç yaşında istediği ebeveynde kalabilir?” sorusudur.
Türk Aile Hukuku sisteminde velayet düzenlemeleri yapılırken, çocuğun istekleri belirli bir yaş ve olgunluk seviyesinden sonra dikkate alınmaktadır. Bu durum, hukuki terminolojide “idrak çağı” kavramı ile açıklanmaktadır.
İdrak Çağı Kavramı ve 8 Yaş Sınırı
Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi ve Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, çocukların kendilerini ilgilendiren hukuki süreçlerde söz hakkına sahip olması temel bir haktır. Türk hukuk sisteminde, bir çocuğun olayları kavrayabilme, kendi geleceği hakkında mantıklı bir seçim yapabilme ve ebeveynleri arasındaki durumu analiz edebilme olgunluğuna eriştiği dönem “idrak çağı” olarak kabul edilir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi kararlarına göre, idrak çağı genel bir kural olarak 8 (sekiz) yaş olarak belirlenmiştir.
Sekiz yaşını doldurmuş bir çocuğun velayeti davasında, aile mahkemesi hakimi çocuğun fikrini almak zorundadır. Mahkeme bünyesinde görev yapan pedagoglar, psikologlar veya sosyal çalışmacılar uzman eşliğinde çocuğu dinler. Çocuğun “Ben annemle/babamla kalmak istiyorum” şeklindeki beyanı, karar sürecinde son derece güçlü bir temel oluşturur.
Yaş Gruplarına Göre Velayet Değerlendirmesi
Çocuğun tercih hakkı ve mahkemenin yaklaşımı, çocuğun içinde bulunduğu yaş grubuna göre büyük değişiklikler gösterir.
0-3 Yaş Aralığı: Anne Bakımına Mutlak Muhtaçlık
Bu yaş grubundaki çocuklar, anne sütüne, anne şefkatine ve sürekli fiziksel bakıma mutlak derecede muhtaçtır. Örneğin, 3 yaşında bir kız veya erkek çocuğunun velayetinin kime verileceği değerlendirilirken, annenin yaşam tarzı, ekonomik durumu veya çalışma saatleri ikinci planda kalır. Annenin çocuğa fiziksel zarar verme ihtimali, ağır psikolojik rahatsızlıkları veya tehlikeli bir bağımlılığı olmadığı sürece, bu yaş grubunda velayet istisnasız anneye verilir. Çocuğun bu yaşta bir tercih yapması söz konusu değildir.
4-7 Yaş Aralığı: Okul Öncesi Dönem
Bu dönemde çocuk anne bağımlılığından kısmen sıyrılmaya başlasa da, hala anne şefkatine ve düzenli bir ev ortamına yoğun ihtiyaç duyar. Bu yaş grubunda da mahkemeler ağırlıklı olarak velayeti anneye verme eğilimindedir. Ancak babanın çocuğu görme süreleri ve yatılı görüşme hakları önceki döneme göre çok daha geniştir. Çocuğun beyanları pedagoglar tarafından dinlense de, hukuken bağlayıcı bir “tercih” olarak kabul edilmez.
8-12 Yaş Aralığı: İdrak Çağının Başlaması
Bu yaş grubunda yukarıda belirtildiği üzere idrak çağı başlamıştır. Çocuğun eğitim hayatı, sosyal çevresi ve kendi kişisel tercihleri ön plandadır. Çocuğun uzman pedagog eşliğinde alınan beyanında hangi ebeveyni tercih ettiği sorulur. Çocuğun kararı, ebeveynin yaşam standartlarıyla uyumluysa mahkeme çocuğun tercihine uyar.
12 Yaş ve Üzeri: Ergenlik Dönemi
12 yaşından büyük çocukların tercihleri, mahkeme nezdinde neredeyse belirleyici unsurdur. Ergenlik dönemindeki bir çocuğun zorla, istemediği bir ebeveynin yanında yaşamaya mecbur bırakılması, onun psikolojik gelişimini olumsuz etkileyeceğinden, haklı ve çok ağır bir sebep olmadıkça mahkemeler doğrudan çocuğun tercihine göre karar verir.
Çocuğun Tercihi Kesin ve Bağlayıcı mıdır?
“Çocuk 8 yaşını geçtiyse kesinlikle istediği kişide kalır” şeklinde kesin bir kuraldan söz etmek mümkün değildir. Hukuktaki en temel prensip “Çocuğun Üstün Yararı” ilkesidir.
Çocuğun üstün yararı, onun sadece maddi refahını değil; ahlaki, fiziksel ve psikolojik gelişimini de kapsar. Eğer çocuk, idrak çağında olmasına rağmen babasıyla veya annesiyle kalmak istediğini beyan ediyorsa, ancak tercih ettiği ebeveyn;
- Çocuğun eğitimini aksatıyorsa,
- Suç işleme eğilimi varsa veya yasa dışı bir hayat sürüyorsa,
- Çocuğa şiddet uyguluyor veya istismar ediyorsa,
- Temel barınma ve sağlık imkanlarını sağlayamıyorsa,mahkeme çocuğun tercihini reddedebilir. Hakim, çocuğun geçici isteklerine veya bir ebeveynin çocuğa sunduğu rüşvet niteliğindeki vaatlere (örneğin sınırsız tablet kullanımı, kuralsızlık vb.) kanarak verdiği kararları, pedagog raporları doğrultusunda geçersiz sayar.
Velayet Sürecinde Yaş ve Tercih Tablosu
Aşağıdaki tabloda, yaş gruplarına göre çocuğun söz hakkı ve mahkemenin genel tutumu özetlenmiştir.
| Yaş Grubu | İdrak Durumu | Mahkemenin Genel Karar Eğilimi | Çocuğun Karara Etkisi |
| 0 – 3 Yaş | Yok | İstisnasız Anne (Ağır riskler hariç) | Yok |
| 4 – 7 Yaş | Kısmi | Ağırlıklı Anne, Pedagog incelemesi | Düşük (Gözlem amaçlı dinlenir) |
| 8 – 11 Yaş | Var (İdrak Çağı) | Çocuğun tercihi + Üstün yarar analizi | Yüksek (Zorunlu olarak dinlenir) |
| 12+ Yaş | Tam | Çocuğun kendi beyanı esastır | Çok Yüksek (Belirleyici) |
Sonuç
Toparlamak gerekirse, boşanma davasında çocuğun kimde kalacağı belirlenirken 8 yaş kritik bir eşiktir. Sekiz yaşını doldurmuş, yani idrak çağına gelmiş bir çocuk, mahkemede veya pedagog görüşmesinde açıkça anne veya babasıyla yaşamak istediğini beyan edebilir ve bu beyan mahkemenin vereceği kararı doğrudan şekillendirir. Ancak bu tercih hakkı sınırsız değildir; hukukun gözettiği en yüce değer her zaman çocuğun huzurlu, sağlıklı ve güvenli bir geleceğe sahip olmasıdır. Bu sebeple, velayet davalarında uzman raporlarının titizlikle incelenmesi ve sürecin profesyonel bir hukuki destekle yürütülmesi büyük önem taşır.
Bu içerik hukuki görüş veya danışmanlık niteliğinde değildir. Somut durumunuza ilişkin değerlendirme için bir avukata başvurunuz.
